In Malta zijn beelden openbaar gemaakt waarop zakenman Yorgen Fenech tegenover de politie zegt dat hij aanvankelijk „OK” gaf om door te gaan met het plan om onderzoeksjournaliste Daphne Caruana Galizia te laten vermoorden. De opnames van het politieverhoor uit 2019 zijn zondag door de Sunday Times of Malta gepubliceerd. Fenech zegt daarin ook dat hij het plan drie dagen later probeerde af te blazen.
De beelden zorgen voor nieuwe ophef, omdat Fenech afgelopen woensdag juist werd vrijgesproken van medeplichtigheid aan de moord. Acht van de negen juryleden achtten hem niet schuldig. De jury kende de verhooropnames al: deze waren tijdens het proces vertoond. Waarom de jury ondanks die uitspraken tot vrijspraak kwam, is niet duidelijk. Maltese juryleden hoeven hun oordeel namelijk niet te motiveren.
De vrijspraak leidde al tot kritiek op Malta, maar de openbaarmaking van de beelden heeft die discussie verder aangewakkerd. Hoe kan Fenech ondanks zijn eigen uitspraken zijn vrijgesproken? En wat betekent de zaak voor het vertrouwen in de rechtsstaat van Malta, dat sinds 2004 lid is van de EU?
Daphne Caruana Galizia werd in 2017 met een autobom vermoord. Ze deed jarenlang onderzoek naar corruptie binnen de Maltese politiek en het bedrijfsleven en bracht onder meer zaken rond de regering van toenmalig premier Joseph Muscat aan het licht.
„Voor het eerst krijgt het publiek precies te zien wat voor bewijs er ligt tegen Fenech, en wat de juryleden hebben genegeerd”, zegt haar zoon Matthew Caruana Galizia tegen Nieuwsuur. Voor Matthew is het pijnlijk om de beelden nu te zien. „Je ziet iemand de moord op mijn moeder bespreken met zo’n achteloze houding, alsof hij het heeft over het kopen van een zakje pinda’s.”
Het Maltese openbaar ministerie wil in hoger beroep tegen de vrijspraak van Fenech. Maar dat betekent niet automatisch dat er een nieuw proces komt. Eerst moet een hogere rechter beoordelen of er tijdens de rechtszaak fouten zijn gemaakt die rechtvaardigen dat er een nieuw proces komt. „Het is nog onzeker wat er gaat gebeuren. Maar mijn familie wil rechtvaardigheid. Dat heeft mijn familie nodig, dat heeft Malta nodig, dat heeft Europa nodig”, zegt Matthew. „Malta bevindt zich op een breekpunt. De kern van een land is het rechtssysteem. Als dat systeem niet functioneert, zal niets anders functioneren.”
De Nederlandse politicus Pieter Omtzigt werd door de Raad van Europa aangewezen als speciaal rapporteur om de moord op de journalist te onderzoeken. Op zijn aanbeveling werd er in 2019 een onderzoek ingesteld naar de rol van de Maltese overheid. Volgens Omtzigt is Caruana Galizia met de vrijspraak van Fenech voor de tweede keer in de steek gelaten. „De Maltese staat heeft haar allereerst in de steek gelaten toen ze aangevallen werd op straat, toen haar voordeur in brand gestoken werd en haar honden vergiftigd werden.”
Ook de nasleep van haar journalistieke werk speelt volgens hem een rol. In de rechtszittingen werd corruptie in Malta veelvuldig besproken. Omtzigt: „Dat was precies zoals Daphne het in haar stukken had beschreven. En uiteindelijk is er dan helemaal niemand schuldig aan het opdracht geven tot de aanslag op haar.” Ook de corruptiezaken waar Caruana Galizia over schreef zijn volgens Omtzigt grotendeels blijven liggen. „Dat is een zware klap in het gezicht. Niet alleen van de familie, maar ook van de rechtsstaat in Malta.”
Jasmijn de Zeeuw van Free Press Unlimited, een internationale organisatie die opkomt voor onafhankelijke journalistiek, waarschuwt dat de gevolgen verder reiken dan deze ene zaak. „Op het moment dat Caruana Galizia werd vermoord, liepen er 48 smaadzaken tegen haar.” Volgens De Zeeuw hadden die procedures een afschrikkend effect op Caruana Galizia en andere journalisten die onderzoek doen naar corruptie. „De moord op Daphne liet zien dat journalisten, zelfs in Europa, vermoord kunnen worden vanwege hun werk.” En de gevolgen raken meer dan alleen journalisten. „Wij raken allemaal onze toegang kwijt tot de informatie die zij naar buiten bracht.”
Matthew waarschuwt ondertussen dat zijn moeder naar de achtergrond dreigt te verdwijnen door alle aandacht voor Fenech. „In het centrum van deze zaak staat het slachtoffer, mijn moeder. Niet de dader.” „Ze was een moeder van drie zoons. En ze was Malta’s bekendste publieke intellectueel, die corruptie binnen de regering aan de kaak stelde.”