Tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen in de Tweede Kamer is gebleken dat er geen deal is met de oppositie over de begroting. Tegelijkertijd bestaat er onenigheid tussen de coalitiepartijen zelf. Premier Rob Jetten blijft desondanks optimistisch over de slagingskans van zijn kabinet. De vraag is of het lukt om een meerderheid voor de plannen te krijgen.
De Algemene Politieke Beschouwingen gelden als het belangrijkste debat van het jaar. Dag één stond in het teken van chagrijn, zo blijkt uit de terugblik. De sfeer was gespannen: geen overeenstemming met de oppositie, maar ook geen eenduidig geluid binnen de coalitie. Het kabinet moet daarom op zoek naar steun in de Tweede Kamer, terwijl de eigen gelederen niet eensgezind zijn.
Economen uiten forse kritiek op de begroting die tijdens de beschouwingen centraal staat. Zij verwijten het kabinet «boekhouden op de vierkante centimeter» en missen een brede politieke discussie over de grote problemen van deze tijd, zoals de woningmarkt, stikstof, milieu, energievoorziening en defensie-investeringen. Hoogleraar Arnoud Boot van de Universiteit van Amsterdam stelt dat het kabinet te veel stuurt op korte termijnmaatregelen. «Je moet terug naar het grote verhaal, namelijk hoe weren we ons tegen alle onzekerheid in de wereld?» zegt hij. «Maar de politiek zit helemaal klem in de afweging tussen de korte en lange termijn.»
In de miljoenennota is geschoven met geld om de koopkracht van huishoudens volgend jaar wat te verlichten. Zo wordt de korting op de brandstofaccijnzen met een jaar verlengd. Het kabinet rekent daardoor op een kleine koopkrachtdaling van 0,1 procent voor een gemiddeld huishouden, ervan uitgaand dat de inflatie volgend jaar 2,7 procent bedraagt. Maar die aanname is volgens Rabobank-econoom Hugo Erken inmiddels achterhaald. Door de aanhoudende oorlog in het Midden-Oosten en de hoge energieprijzen verwacht de bank een inflatie van 3,8 procent. De gemiddelde koopkracht zou daardoor met 0,8 procent dalen. Een vat Brent-olie kost opnieuw meer dan 100 dollar.
Volgens Erken heeft sturen op koopkrachtbehoud met kortetermijnmaatregelen weinig zin. «Je hebt toch geen grip op de energieprijzen», constateert hij. Boot noemt het beleid «zonnebloemkapitalisme»: de overheid probeert alles te dempen en komt daarom steeds met maatregelen om iedereen tegemoet te komen. Hij mist een duidelijke langetermijnvisie. «Zowel het kabinet als de Tweede Kamer blijft vooral bezig met boekhouden op de vierkante centimeter», aldus Boot.
Het kabinet wil op de middellange termijn juist investeren in de economie. Een van de plannen is een nationale investeringsbank, die ruim 3,3 miljard euro aan startkapitaal moet krijgen. Deze instelling moet los van het kabinet leningen verstrekken en mogelijk zelfs aandeelhouder worden bij jonge bedrijven. Erken ziet daar voordelen in: «Dat startkapitaal kan extra geld uit het bedrijfsleven aantrekken. Zo hoeft de overheid niet alles zelf te doen.»
Toch is ook op dit plan kritiek. Boot vindt dat het kabinet eerst een duidelijk plan had moeten maken. «Er is nog geen missie. Als je niet duidelijk bedenkt waar het wel en niet naartoe moet gaan, is dit straks ook weggegooid geld.» Hij hoopt dat de Algemene Beschouwingen ditmaal beginnen met een discussie over het grotere verhaal. «Als je geen debat voert waarom je dingen doet, dan komen er voor deze begroting compromissen uit waardoor je aan het einde van de rit nét vooruit kunt maar niet doet wat je eigenlijk moet doen.»
De tweede en laatste dag van de Algemene Politieke Beschouwingen staat gepland. Dan moet blijken of het kabinet voldoende steun kan vinden voor de plannen, ondanks de aanhoudende kritiek en de interne verdeeldheid.