Volgende maand begint in Polen de rechtszaak tegen vijf verdachten van een reeks brandstichtingen, waaronder de brand die twee jaar geleden het grootste winkelcentrum van Warschau, Marywilska 44, volledig in de as legde. Het Poolse Openbaar Ministerie twijfelt er volgens een woordvoerder geen moment aan dat de acties zijn geïnitieerd door de Russische inlichtingendienst. De zaak draait om een netwerk dat vanuit Warschau zou zijn aangestuurd en waarbij jonge Oekraïners als uitvoerders werden ingezet.
De autoriteiten hielden kort na de brand al rekening met sabotage. Drie dagen eerder was er brand bij een Ikea in Litouwen en een maand daarvoor in een bouwmarkt in Warschau. Op Russische propagandakanalen verschenen telkens video's van de branden, waarin Oekraïne verantwoordelijk werd gehouden. Het spoor leidde via Litouwen en Polen naar Oekraïne en uiteindelijk naar Rusland.
De eerste arrestatie betrof de 17-jarige Oekraïner Daniil B., die werd opgepakt toen hij onderweg was van Vilnius naar Letland, vermoedelijk voor een volgende aanslag op een Ikea-filiaal. Hij zou enkele maanden eerder samen met een andere verdachte vanuit het Oekraïense Cherson naar Warschau zijn gereisd, waar ze werden geronseld door een man die ze uit hun thuisstad kennen. Justitie ziet die ronselaar, Serhi Tsjaly, als de leider van het netwerk in Warschau. Hij zou 10.000 dollar hebben beloofd voor de brandstichting bij de Ikea en de jongens hebben opgedragen de versleutelde berichtenapp Zangi te downloaden. Via die app kregen ze instructies en deelden ze opnames van de branden, die vervolgens op Russische propagandakanalen werden gepost.
Volgens Arkadiusz Nyzio van de Jagiellonische Universiteit in Krakau past de inzet van jonge Oekraïners als 'wegwerpspionnen' in een patroon. Van de ongeveer honderd zaken die momenteel in Polen lopen, is een op de drie verdachten Oekraïner. Die nationaliteit zet het publiek op het verkeerde been en voedt wantrouwen tegen Oekraïne. «Het is voor Rusland goedkoop en effectief», zegt Nyzio. «Helaas trappen veel mensen erin. Ze zien alleen de informatie dat het een Oekraïner was.»
Terwijl de uitvoerders vaak worden gepakt, blijven de organisatoren buiten bereik. Dat geldt ook voor Oleksandr Varyvoda, die volgens het Poolse OM het netwerk rond de winkelcentrumbrand aanstuurde. Ook hij is een Oekraïner uit Cherson en zou tijdens de bezetting van de stad met de Russen hebben gecollaboreerd, waarvoor hij in Oekraïne bij verstek is veroordeeld. Vanuit de Russische stad Krasnodar coördineerde hij de acties in Polen in opdracht van een Russische inlichtingendienst, concludeert het OM onder meer op basis van telefoongegevens. Zowel Varyvoda als Tsjaly is nog niet gepakt.
Belangrijke vragen in het onderzoek blijven onbeantwoord: wie stak de Marywilska-brand aan en hoe? Daniil B. zou de ochtend van de aanslag alleen opnames hebben gemaakt en doorgestuurd. Ook is nog niet vastgesteld wie in Moskou orders gaf aan Varyvoda. Het Poolse OM twijfelt echter niet aan de Russische link. Litouwse en Poolse autoriteiten willen verder geen details geven omdat het onderzoek nog loopt.
Polen vormt een groot deel van de oostflank van de NAVO en vreest bij verdere Russische escalatie de volle laag te krijgen. Een jaar geleden werd een spoorverbinding naar Oekraïne al gesaboteerd en niet lang daarvoor vlogen zo'n twintig onbewapende drones Polen binnen. Premier Donald Tusk benadrukt keer op keer dat Rusland uit is op escalatie. Europese inlichtingendienstenchefs waarschuwen dat Rusland «binnen enkele maanden» de NAVO wil testen met kleine aanvallen.
Volgens Rusland-kenner Walenty Baluk van de Universiteit van Lublin wil Rusland enerzijds paniek zaaien, maar is het uiteindelijke doel westerse landen, waaronder Polen, ertoe te dwingen hun steun aan Oekraïne te staken. Hij vindt dat het Westen de Marywilska-brand en andere aanvallen krachtiger had moeten pareren, misschien zelfs met eigen hybride acties. «Rusland begrijpt alleen de politiek van macht», aldus Baluk.