De uitslag in de Duitse deelstaat Saksen-Anhalt laat twee verschillende werkelijkheden tegelijk zien. Electoraal is de winnaar duidelijk: de AfD haalt volgens de voorlopige einduitslag 43,8 procent van de tweede stemmen. De CDU blijft steken op 17,2 procent. Institutioneel is de uitkomst veel minder eenvoudig, want de AfD heeft ondanks die ruime voorsprong geen absolute meerderheid in het nieuwe deelstaatparlement.
Van de 83 zetels gaan er 39 naar de AfD. Voor een eigen meerderheid zijn er 42 nodig. De CDU krijgt 15 zetels, SPD, Groenen en Die Linke elk acht en het Bündnis Sahra Wagenknecht, BSW, vijf. De opkomst bedraagt 77,8 procent. Daarmee is niet alleen de afstand tussen de grootste partijen uitzonderlijk groot; ook de betrokkenheid van de kiezers ligt hoog.
Voor Duitsland betekent het resultaat een nieuwe politieke test. De AfD heeft haar aandeel ten opzichte van 2021 meer dan verdubbeld en boekt haar beste resultaat ooit bij een deelstaatverkiezing. De CDU behaalt tegelijk haar zwakste resultaat in Saksen-Anhalt. De traditionele partijen kunnen de uitslag dus niet afdoen als een beperkte proteststem aan de rand: bijna de helft van de kiezers heeft voor de AfD gekozen.
Toch is winst niet hetzelfde als regeren. CDU, SPD, Groenen en Die Linke hebben samenwerking met de AfD uitgesloten. Samen bezetten die vier partijen 39 zetels, precies evenveel als de AfD. De vijf BSW-zetels liggen tussen beide blokken in. Dat maakt de houding van de jonge partij belangrijk, maar niet automatisch beslissend in elke denkbare stemming.
AfD-lijsttrekker Ulrich Siegmund heeft gezegd dat hij zich kandidaat wil stellen voor het minister-presidentschap. BSW-kopstuk Thomas Schulze sprak na de verkiezingen over de mogelijkheid dat zijn fractie zich in een eventuele derde stemronde zou onthouden. Dat klinkt als ruimte voor de AfD, maar de rekensom blijft scherp: 39 AfD-zetels tegenover 39 zetels van CDU, SPD, Groenen en Linke levert bij vijf onthoudingen nog geen winnende meerderheid op. Afwezigen, afwijkende stemmen of een andere kandidaat kunnen daarom doorslaggevend worden.
De institutionele procedure biedt ruimte voor zo'n langdurige formatie. De nieuwe Landtag moet uiterlijk op 6 oktober bijeenkomen. In de eerste stemrondes voor de minister-president is een absolute meerderheid nodig. Als die niet tot stand komt, volgen verdere constitutionele stappen en kan uiteindelijk een stemming plaatsvinden waarin de meerderheid van de uitgebrachte stemmen volstaat. Tot er een opvolger is, blijft de regering van Sven Schulze aan als demissionair bestuur.
Ook de aard van de winnaar maakt de uitkomst bijzonder. De deelstaatafdeling van de AfD wordt sinds 2023 door de constitutionele veiligheidsdienst van Saksen-Anhalt aangemerkt als een bevestigde rechts-extremistische beweging. De partij bestrijdt zulke beoordelingen politiek en juridisch, maar de classificatie vormt voor de andere partijen een belangrijke achtergrond bij hun weigering om samen te werken.
Voor Belgische en andere Europese waarnemers is Saksen-Anhalt geen rechtstreekse blauwdruk voor de federale Duitse politiek. Een deelstaatregering beslist niet zelfstandig over buitenlands beleid of Europese sancties. Maar regionale verkiezingen bepalen wel wie in Duitsland politieke macht, bestuursposities en een platform voor nationale campagnes krijgt. De komende weken zullen daarom vooral tonen of de spectaculaire winst van de AfD ook kan worden omgezet in uitvoerende macht, of dat het deelstaatparlement een andere meerderheid weet te vormen.